„Archipelag Skarbów” w „Świecie problemów”

Źródło: „Świat problemów”, czerwiec 2012
Więcej o skuteczności znajdziesz tutaj.

Powrót na stronę główną.

„Archipelag Skarbów” – czyli profilaktyka zintegrowana w praktyce

Patrzę na życie jak na porywającą podróż poszukiwacza skarbów. Największe wartości, które nadają życiu blask – trwała miłość, szczęśliwa rodzina, twórcze pasje i ich realizacja… – można naprawdę odnaleźć!

Odnalezienie tych skarbów w moim życiu oznaczało trudną drogę, pełną wyrzeczeń i kryzysów. Był taki okres w mojej młodości, kiedy się pogubiłem i nie mogłem znaleźć kierunku. Na szczęście na mojej drodze pojawili się ludzie, którzy mi pomogli. Odnalazłem marzenia. Realizuję je i czuję, że żyję pełną piersią. I tego samego pragnę dla innych. Zwłaszcza młodych, którzy znajdują się na rozstaju dróg. Minęło 25 lat odkąd jako student i instruktor harcerski realizowałem w warszawskich szkołach zawodowych pierwszy program profilaktyczny „Próba sił”. Opracowała go moja mama, dr Barbara Wolniewicz-Grzelak i założony przez nią Zespół PRO-M z Instytutu Psychiatrii i Neurologii. Od tego czasu uczyłem się profilaktyki. Poznawałem i realizowałem programy z profilaktyki przeciwalkoholowej, przemocy, ciąż nastolatek i HIV/AIDS… Zaliczyłem wiele szkoleń prowadzonych przez licznie zapraszanych do Polski w latach 90. Amerykanów, a także Anglików, Francuzów i naszych rodzimych specjalistów. Wkrótce sam koordynowałem rozwój programów w Polsce i szkoliłem realizatorów.

Równolegle wyspecjalizowałem się w badaniach ewaluacyjnych nad skutecznością programów profilaktycznych. Niemal wszystkie moje badania, od pracy magisterskiej począwszy, to ewaluacje. Dzięki temu doświadczeniu zrozumiałem jak łatwo w profilaktyce o złudzenia, a jak trudno o prawdziwą zmianę i mierzalne efekty.

Podstawowa trudność profilaktyki w skali światowej polega na tym, że trudno jest połączyć szeroki zasięg programu i wysoką jakość. Bez niej nie ma efektów. Kaskadowe szkolenia, setki realizatorów i zero wpływu na młodzież. Także bez szerokiej skali oddziaływanie profilaktyczne jest utopią społeczną. Może pomóc tylko garstce młodzieży – nie przyczynia się wymiernie do rozwiązania problemów w skali kraju.

Program „Archipelag Skarbów” powstał w 20061 roku jako owoc 20 lat doświadczeń. Moim marzeniem było stworzenie programu skutecznego, który jednocześnie osiągnie dużą skalę realizacji. Przepis na taki program musiał zawierać wiele elementów: dobrą podstawę teoretyczną, właściwie dobrane treści, dobrą metodykę, rzetelne badania ewaluacyjne, dobry system szkolenia realizatorów, system nadzoru nad jakością realizacji, a także (jako warunek osiągnięcia szerszej skali) odpowiednią machinę organizacyjną.

Piszę ten artykuł w momencie, gdy „Archipelag Skarbów” obejmuje grupę 6-8 tys. młodzieży rocznie i z każdym rokiem więcej. Szkolą się kolejne ekipy w różnych regionach kraju. Wciąż przychodzą nowi, pełni zapału kandydaci. Do współpracy zgłaszają się szkoły, gminy i miasta – coraz częściej zainteresowane kompleksową ofertą „Archipelagu”, obejmującą diagnozę problemów młodzieży, program profilaktyczny oraz zestaw materiałów i pomocy do kontynuacji pracy profilaktycznej przez miejscową kadrę pedagogiczną.

Piszę ten artykuł z myślą, że jest on dla Czytelnika zaproszeniem do współpracy.

Powrót na stronę główną.

Profilaktyka zintegrowana

Program „Archipelag Skarbów” opiera się na modelu profilaktyki zintegrowanej.

W 1999 roku zamieściłem na łamach „Remedium” pierwszy artykuł z cyklu o profilaktyce zintegrowanej. Przekonywałem w nim, że współczesna profilaktyka dojrzała już do integracji. Z jednej strony do integracji działań różnych podmiotów, które ją realizują (rodzice, nauczyciele, specjaliści itp.). Z drugiej strony, w ślad za licznymi przesłankami praktycznymi i badawczymi, do integracji różnych obszarów profilaktyki w jednym programie. Nowatorskiej wtedy wizji sekundował dr Krzysztof Wojcieszek, a równolegle „Remedium” publikowało teksty ks. dr. Marka Dziewieckiego, opisujące niezależnie rodzącą się koncepcję profilaktyki integralnej.

Dziś model profilaktyki zintegrowanej jest całościową, rozbudowaną teorią (Grzelak, 2009a)2. Jej podstawa filozoficzna (personalizm) i psychologiczna (teoria rozwojowa Eriksona)3 nadaje modelowi spójną koncepcję człowieka i jego rozwoju. Model ma charakter eklektyczny, a wymienione teorie pełnią rolę porządkującą szereg innych, pomocniczo wykorzystywanych, szczegółowych teorii psychologicznych. Istotną rolę w modelu pełni teoria zachowań problemowych (Jessor, 1987), teoria interakcyjnego systemu wpływów (Hawkins, 1992), teoria społecznego uczenia się (Bandura, 1979), model przekonań prozdrowotnych (Rosenstock i inni, 1988), teoria homeostazy ryzyka (Wilde, 1994), a także teorie wpływu społecznego (Schinke i inni, 1981).

Celem modelu profilaktyki zintegrowanej jest umożliwienie tworzenia, doskonalenia i ewaluacji programów profilaktycznych, które skutecznie zapobiegają szerokiemu spektrum zachowań ryzykownych i problemów młodzieży jednocześnie (np. nikotyna, alkohol, narkotyki, przemoc, depresja, ciąże nastolatek, HIV/AIDS i inne choroby przenoszone drogą płciową) przy jak najlepszej proporcji nakładów do efektów.

Jedną z cech charakterystycznych modelu jest założenie, że zmiana postaw i zachowań w różnych obszarach profilaktyki wcale nie musi wymagać obszernego poruszania treści związanych z każdym z tych obszarów. Większą rolę odgrywa tu koncentracja na tematach, które są kluczowe rozwojowo dla danego wieku i które uruchamiają głębokie, silne motywacje, skłaniające do zgeneralizowanej zmiany postępowania.

W rezultacie, w programie „Archipelag Skarbów” ponad 90% treści koncentruje się na zagadnieniach miłości, seksualności, radzenia sobie z emocjami i relacjami międzyludzkimi – czyli na tematach bardzo ważnych dla młodzieży i przykuwających jej uwagę. Korzystaniu z alkoholu i narkotyków poświęcone jest ok. 10% czasu. A jednak, w świetle badań (Grzelak, Balcerzak, Lipniacka, 2009)4, program skutecznie ogranicza korzystanie z tych substancji przez młodzież. Wynika to nie z ilości poświęconego tym tematom czasu, a z umiejętnie skonstruowanego kontekstu, w jakim się o nich mówi.

Powrót na stronę główną.

Czym jest „Archipelag Skarbów”?

Celem programu jest zachęcenie młodzieży do mądrych wyborów i zdrowego stylu życia w różnych dziedzinach (unikanie alkoholu, narkotyków i dopalaczy, unikanie przemocy, opóźnienie inicjacji seksualnej, unikanie pornografii). Program ma także za zadanie wzbudzenie większego zaufania do tzw. pozytywnych dorosłych, czyli rodziców, wychowawców, pedagogów, psychologów, duszpasterzy. Realizatorzy programu starają się tak pracować, by u młodych ludzi wzrosło zrozumienie i akceptacja dla wymagań i zasad, w których są wychowywani na co dzień. „Archipelag Skarbów” jest programem profilaktyki uniwersalnej, został jednak tak opracowany, by mogła z niego skorzystać także młodzież, która podejmuje już różne zachowania ryzykowne i problemowe. W programie zawarty jest zarówno przekaz „powstrzymaj się” (od alkoholu, narkotyków, wczesnego seksu, przemocy), jak i „zawróć z drogi”, jeśli wcześniej się nie powstrzymywałeś. Program jest przeznaczony dla dużych grup młodzieży gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej (60-200 uczestników5). Składa się z szeregu wzajemnie uzupełniających się modułów. Szkielet stanowią dwa 4-godzinne mityngi dla młodzieży, które najczęściej odbywają się dzień po dniu. Pozostałe dwa moduły to szkolenie dla rady pedagogicznej (2 godz.) i spotkanie z rodzicami (1-1,5 godz.). Każda grupa młodzieży otrzymuje elektroniczny adres do korespondencji, pod którym specjalnie przygotowane osoby odpowiadają młodym ludziom na pytania i, w razie potrzeby, kierują ich do ośrodków świadczących pomoc. Strona internetowa dla młodzieży (www.mlodziez.archipelagskarbow.eu) 6 jest często odwiedzana przez „pokolenie sieci”. W ciągu ostatnich 8 miesięcy zarejestrowaliśmy ponad 20 tys. wejść. W 2010 roku, dzięki projektowi FIO, udało się opracować i sprawdzić dodatkowe moduły, które stanowią wersję rozszerzoną programu. Są to zestawy konspektów dla wychowawców i nauczycieli WDŻR oraz konspekty i materiały umożliwiające utworzenie w szkole „Wolontariatu Archipelagu Skarbów” – grupy młodzieży identyfikującej się z celami programu i gotowej zachęcać rówieśników do takiego stylu życia. Moduły te zostały opracowane na skutek licznych próśb nauczycieli i wychowawców, którzy, widząc silne oddziaływanie programu na młodzież, chcieli wykorzystać pozytywne poruszenie uczniów dla pogłębienia i poszerzenia własnej pracy wychowawczej. „Archipelag Skarbów” ma specyficzną, dostosowaną do dynamiki dużej grupy metodykę. W dużej grupie nie da się osiągnąć takich celów jak w małej, jednak w pewnych zakresach właśnie duże audytorium pozwala na więcej. Dotyczy to na przykład przełamywania mitów współczesnej kultury masowej na temat miłości, seksualności, alkoholu, łatwego życia opartego na przyjemnościach. Atrakcyjny program typu „show” może posłużyć jako lodołamacz mitów, ułatwiając dalszą pogłębioną pracę nauczycielom i wychowawcom. Program prowadzi ekipa 3-5 specjalnie przeszkolonych realizatorów. W programie wykorzystuje się prezentacje multimedialne, ćwiczenia aktywizujące, świadectwa zdrowego stylu życia realizatorów oraz pozytywne świadectwa znanych ludzi, którzy zgodzili się nam pomóc (m.in. Tomasz Adamek – mistrz bokserski, Marek Kamiński – polarnik, Leszek Blanik – mistrz olimpijski, Anna Jamróz – miss Polski 2009, Manuel Arboleda – piłkarz Lecha Poznań, Jacek Czachor – motocyklowy mistrz świata). Wiedza jest podana w atrakcyjnej dla młodzieży formie. Momenty skupienia i poważnej refleksji są rozładowywane przez celowo rozmieszczone w programie elementy humorystyczne. Dzięki temu jest on dostosowany także do młodzieży z deficytami uwagi. Młodzież cały czas jest „bombardowana” pozytywami. Po początkowym momencie nieufności uczestnicy szybko uczą się, że realizatorzy traktują każdego z głębokim szacunkiem, a zabieranie głosu lub angażowanie się w ćwiczenia jest bezpieczne, ponieważ nikt nie jest ośmieszany i nawet słabsze wypowiedzi uczestników są „ratowane” i obracane na dobro przez realizatorów. Dzięki temu w program silnie angażują się uczniowie, którzy na co dzień sprawiają w szkole kłopoty. Ważnym metodycznie elementem programu jest „festiwal twórczości”, w ramach którego młodzi ludzie przedstawiają swoje – przygotowane z dnia na dzień – dzieła promujące zdrowy styl życia. Od strony treści „Archipelag Skarbów” zawiera dużo wiedzy o miłości, seksualności, relacjach międzyludzkich, budowaniu związków i dojrzewaniu. Ucząc młodzież umiejętności radzenia sobie z własnym wnętrzem, program pomaga budować pozytywną samoocenę, omawia sposoby radzenia sobie ze złością i gniewem, z zakochaniem (które jest piękne, ale może być ślepe), z pobudzeniem seksualnym. Przekazywana jest podstawowa wiedza o zakażeniach przenoszonych drogą płciową i sposobach ochrony przed nimi. Wiedza z zakresu profilaktyki przeciwalkoholowej i przeciwnarkotykowej jest podawana w taki sposób, by uwypuklić bezpośrednie konsekwencje korzystania z substancji psychoaktywnych dla życia i rozwoju nastolatka. W trakcie programu pokazywane jest znaczenie szacunku i uczciwości w relacjach międzyludzkich, a zwłaszcza w miłości. Młodzież jest uczona odróżniania dobrych i złych wpływów płynących ze świata zewnętrznego z zachętą do tego, by wzorowali się na „pozytywnych dorosłych” ze swego otoczenia, a nie na postaciach kultury masowej, które mając sławę i pieniądze, przegrywają to, co w życiu najważniejsze. Ważnym elementem programu jest trening asertywności, który ukazuje w pozytywnym świetle umiejętność stawiania granic rówieśnikom i „lansuje” taką postawę jako mądry i zdrowy dowód niezależności i wewnętrznej siły.

Powrót na stronę główną.

Strategia powstania i rozwoju „Archipelagu Skarbów”

Program „Archipelag Skarbów” był od początku tworzony, a następnie badany i rozwijany, na podstawie modelu profilaktyki zintegrowanej. Celem było stworzenie programu, który:

  1. Jest skuteczny w kilku dziedzinach profilaktyki.
  2. Jest atrakcyjny dla młodzieży i nie budzi kontrowersji wśród dorosłych (rodziców i nauczycieli).
  3. Ma nowoczesną metodykę i wysoką jakość.
  4. Jest możliwy do upowszechnienia bez utraty jakości i skuteczności.
  5. Ma dobrą proporcję nakładów do efektów (costeffectiveness).

Bardzo trudno było to wszystko pogodzić. Z reguły oddziaływania skuteczne są bardzo intensywne, trwają wiele godzin, są wymagające dla realizatorów, więc… mają wysokie koszty. Zbyt wysokie, by dało się je upowszechnić bez utraty jakości. Stawiane cele udało się osiągnąć, dzięki ogromnemu nakładowi pracy i starannemu dbaniu o jakość na każdym etapie rozwoju programu – od jego powstania w roku 2006 aż do dziś. Oto najważniejsze kroki, którym zawdzięczamy sukces programu:

  • Wykorzystanie wiedzy o skutecznych strategiach profilaktycznych.

Wiele elementów programu jest inspirowanych założeniami metodycznymi sprawdzonymi w innych skutecznych programach.

  • Współpraca w tworzeniu pierwszej wersji programu ze specjalistami

(pomoc uzyskałem zwłaszcza od Barbary i Grzegorza Paź oraz dr. Marka Babika) – rok 2006.

  • Przeprowadzenie starannej ewaluacji procesu, w której szczególną rolę odegrały wizytacje zewnętrznych ekspertów (m.in. dr. Krzysztofa Wojcieszka i dr. Krzysztofa Bobrowskiego) – rok 2006.
  • Przeprowadzenie badań ewaluacyjnych7 spełniających wysokie standardy jakości (schemat eksperymentalny 2×3, duża grupa badana /dla samego gimnazjum N=1306/, losowy dobór, zasada double-blind) – lata 2007−2008.
  • Opracowanie systemu szkolenia (160-180 godz.) opartego w 90% na nowatorskim module praktycznym polegającym na prowadzeniu zajęć z młodzieżą pod okiem instruktora w połączeniu z systematyczną superwizją – lata 2009−2010.
  • Rozbudowanie oferty programu o badania diagnostyczne problemów młodzieży oraz pakiet rozszerzony (konspekty zajęć dla wychowawców, młodzieżowy „Wolontariat Archipelagu Skarbów”) – rok 2010.
  • Wprowadzenie programu do nowego „Systemu standardów i rekomendacji programów profilaktycznych”, co zostało zakończone uzyskaniem rekomendacji PARPA, KBPN, ORE i IPIN – lata 2011−2012.
  • Opracowanie i pilotaż „Kompleksowej oferty współpracy z miastem lub regionem” składającej się z trzech kolejno wprowadzanych elementów pozwalających na zaistnienie programu na nowym terenie (1. Konferencja profilaktyczna; 2. Pokazowa realizacja programu z młodzieżą, otwarta dla przedstawicieli miasta/regionu; 3. Realizacja programu w szkołach w sposób dostosowany do potrzeb lokalnych).

Troska o wysoką jakość programu wymuszała poszukiwanie rozwiązań, które uczyniłyby go ekonomicznym. Wcześniejsze doświadczenia z mniej nowoczesnym i znacznie uboższym, ale także skutecznym programem „Wyspa Skarbów” (Grzelak, 2004)8 wskazywały na to, że jest możliwe uzyskanie dobrych efektów w pracy z dużymi grupami młodzieży – wbrew obawom, które ma każdy psycholog (i które ja również miałem).

Strategiczny zamysł metodyczny „Archipelagu Skarbów” zasadzał się na tym, by zrównoważyć potencjalną wadę, jaką jest praca z dużą grupą młodzieży (60-150 i więcej osób), dopracowaniem programu w najmniejszych szczegółach, wykorzystaniem wiedzy psychologicznej o dynamice dużej grupy oraz skorzystaniem z szansy, jaką daje praca kilkuosobową ekipą. Z punktu widzenia promocji zdrowego stylu życia wśród młodzieży, prowadzenie programu przez zgraną, zaangażowaną i otwartą na kontakt grupę 3-5 osób jest wielką zaletą. Grupa realizatorów żyjących zgodnie z założeniami programu, mających między sobą dobre relacje i z szacunkiem traktujących młodzież, może skuteczniej modelować zdrowe postawy i relacje. Takiego atutu nie ma pojedynczy realizator, pracujący z małymi grupami czy klasami.

Wykazana w badaniach skuteczność programu w kilku dziedzinach profilaktyki naraz czyni go także ekonomicznym. Przy tak szerokich efektach proporcja kosztów do efektów wygląda lepiej niż w większości programów. Można śmiało powiedzieć, że „Archipelag Skarbów” jest wśród programów skutecznych najbardziej wszechstronnym.

Powrót na stronę główną.

Skuteczność programu

Od 6 lat średnia ocena programu przez młodzież (ankiety anonimowe przeprowadzane tuż po zakończeniu realizacji) utrzymuje się na poziomie 4,6-4,8 (w skali 1-6), niezależnie od tego, czy program prowadziła ekipa autorska, czy jedna z ekip przeszkolonych później. Zauważmy, że program konsekwentnie zachęca do radykalnych postaw życiowych: unikania alkoholu, narkotyków i przemocy, unikania pornografii, czekania z kontaktami seksualnymi – najlepiej aż do zawarcia trwałego związku na całe życie. Ocena „5” wystawiona przez młodzież wydaje się w tym kontekście naprawdę wysoka. Pokazuje ona, że programowi i jego realizatorom udaje się wejść w taką relację z uczestnikami (także tymi, którzy już są na ścieżkach ryzyka), że nie ma miejsca na emocjonalne odrzucenie przekazu. Prawdopodobnie program zawdzięcza to szkoleniu ekip w zakresie umiejętności dobrej komunikacji. Bardzo ważnym aspektem filozofii programu i szkolenia jest troska o takie prowadzenie zajęć, by młodzi ludzie, którzy już weszli w zachowania problemowe, nie czuli się oceniani, a przeciwnie, pozytywnie zmotywowani do zmiany (lub poszukiwania pomocy). Wykres 1. Średnie wyniki ankiet ewaluacji bezpośredniej z 16 realizacji programu z jesieni 2010 roku (projekt dotowany przez Fundusz Inicjatyw Obywatelskich, N=1578).

Jak widzimy, 84% młodzieży uważa program za przydatny, 81% czuje się zachęconych do większego szanowania innych, wysoki odsetek młodzieży czuje się zachęcony do unikania alkoholu, narkotyków, pornografii, czekania z seksem do ślubu lub przynajmniej do dorosłości. Kontrolowane badania eksperymentalne nad skutecznością programu „Archipelag Skarbów”9, były jak dotąd największym tego typu przedsięwzięciem w historii polskiej profilaktyki (z próbą ponad 1800 uczniów gimnazjów i szkół średnich, i trzema etapami badań). Przyniosły one bardzo dobre wyniki. Na poziomie gimnazjum nie odnotowano żadnych negatywnych skutków ubocznych. Program ograniczył korzystanie z alkoholu, korzystanie z narkotyków, zmniejszył odsetek dziewcząt mających myśli samobójcze, ograniczył odsetek uczniów współżyjących seksualnie w okresie ostatniego miesiąca, zmniejszył korzystanie z pornografii przez chłopców. Wykres 2. Picie napojów alkoholowych w ciągu ostatnich 30 dni przez gimnazjalistów.

Wykres 3. Współżycie seksualne gimnazjalistów w okresie ostatniego miesiąca.

Wykres 4. Celowe oglądanie obrazów lub czytanie tekstów erotycznych lub pornograficznych przez chłopców uczęszczających do gimnazjum.

Dzięki tym efektom program uzyskał rekomendację CMPPP, został zamieszczony wśród przykładowych programów „Przewodnika metodycznego po programach promocji zdrowia psychicznego i profilaktyki” (Fundacja ETOH, 2010), a ostatnio – w wersji dla gimnazjum – został wpisany do bazy nowego „Systemu standardów i rekomendacji…”, utworzonego przez wiodące agendy Ministerstwa Zdrowia i Ministerstwa Edukacji Narodowej zajmujące się profilaktyką problemową. Jeśli chodzi o poziom szkół ponadgimnazjalnych, badania z lat 2007−2008 objęły wyłącznie szkoły zawodowe o szczególnie wysokim odsetku zachowań problemowych młodzieży. Młodzież ta bardzo wysoko oceniła program. Efekty badań ewaluacyjnych pokazywały także pozytywną zmianę postaw miesiąc po zakończeniu programu. Niestety, po upływie pół roku większość pozytywnych efektów wygasła, a nawet pojawiły się pojedyncze negatywne skutki uboczne. Pojawiła się obawa, że skorzystanie z programu tak silnie motywującego do zmiany jak „Archipelag Skarbów”, a następnie zostawienie młodzieży z trudnego środowiska bez wsparcia może być na dłuższą metę szkodliwe. Po wprowadzeniu w latach 2009−2011 wielu modyfikacji do wersji dla szkół ponadgimnazjalnych, program może być bezpiecznie stosowany w I i II klasach przeciętnych szkół średnich. Przy realizacjach programu w szkołach ponadgimnazjalnych o wysokim natężeniu problemów, placówki proszone są o zapewnienie kontynuacji działań profilaktycznych, aby uniknąć wspomnianego „efektu rozczarowania”. Przeprowadzenie rzetelnych badań ewaluacyjnych pokazało mocne i słabe strony programu, który przez kolejne lata jest nieustannie udoskonalany i ulepszany. Zmiany prezentacji i scenariusza wprowadzane są kilka razy do roku. Ich autorami są teraz nie tylko pierwotni autorzy programu, ale także realizatorzy, którzy po 2-3 latach od zakończenia szkolenia mają wiele dobrych, twórczych pomysłów.

„Archipelag Skarbów” to wielka przygoda profilaktyczna, którą rozpoczęła grupa profesjonalistów – pasjonatów. Czegoś takiego potrzeba w naszych czasach. Nie tylko młodzieży. Także pedagogom, nauczycielom, lokalnym władzom – ludziom, którzy często czują się bezradni w obliczu rosnących problemów, i którym bez takich zaraźliwych, a mocnych naukowo i dobrych jakościowo wizji oraz programów grozi wypalenie. Szczegółowe informacje o programie dla szkół i gmin są na stronie www.program.archipelagskarbow.eu. Można tam znaleźć ofertę programu, ofertę miejskiej konferencji promującej model profilaktyki zintegrowanej, kompleksową ofertę współpracy z miastem lub regionem oraz ofertę diagnozy problemów młodzieży opartej na modelu profilaktyki zintegrowanej. W osobnych zakładkach przedstawione są szczegóły dotyczące systemu szkolenia realizatorów czy też ślady obecności „Archipelagu Skarbów” w mediach ogólnopolskich i lokalnych. Zapraszamy do współpracy!

Powrót na stronę główną.

Przypisy

  1. Program opracowano w ramach projektu Fundacji Homo Homini im. K. de Foucauld wspieranego przez PARPA.
  2. S. Grzelak, Model profilaktyki zintegrowanej (w:) Grzelak S., Profilaktyka ryzykownych zachowań seksualnych młodzieży. Aktualny stan badań na świecie i w Polsce, Wydawnictwo Rubikon, Kraków 2009, ss. 322-362.
  3. Pełne przypisy bibliograficzne znajdują się w książce S. Grzelaka wymienionej w przypisie 2.
  4. S. Grzelak, A. Balcerzak, M. Lipniacka, Program profilaktyki zintegrowanej „Archipelag Skarbów” i badania nad jego skutecznością (w:) Grzelak S., Profilaktyka ryzykownych zachowań seksualnych młodzieży… ss. 363-406.
  5. Realizacja programu w grupach 150-200-osobowych jest możliwa tylko w salach o dobrej jakości nagłośnienia i bardzo dużym ekranie.[^]
  6. Jest to strona przeznaczona wyłącznie dla młodzieży. Adres strony internetowej dla szkół i gmin jest podany na końcu artykułu.
  7. Badania te były prowadzone przez ww. Fundację we współpracy z PARPA, MEN, CMPPP i KC ds. AIDS.
  8. S. Grzelak (2004a), „Wyspa Skarbów”, „Remedium”, 7-8/2004; S. Grzelak (2004b), Badania ewaluacyjne programu „Wyspa Skarbów”, „Remedium” 10/2004.
  9. S. Grzelak, A. Balcerzak, M. Lipniacka, Program profilaktyki zintegrowanej „Archipelag Skarbów” i badania nad jego skutecznością (w:) Grzelak S., Profilaktyka ryzykownych zachowań seksualnych młodzieży… ss. 363-406.

Powrót na stronę główną.


Nasza strona, jak kaźda inna, korzysta z plików COOKIE.
Wykorzystujemy je głównie do tworzenia statystyk oglądalności strony.
Korzystając z tej strony zgadzasz się na wykorzystywanie przez nas plików COOKIE.